Wie maandagmorgen 26 augustus bij het Arenal stond, zag iets wat behoorlijk verontrustend kon zijn: de zee trok zich plotseling terug, delen van de zeebodem kwamen droog te liggen en even later stroomde het water met kracht terug. Inmiddels is duidelijk dat het ging om een zogenoemde meteotsunami, of rissaga. En er zijn inmiddels ook ooggetuigenverslagen uit Jávea en Dénia. Het verschijnsel deed zich maandag 24 augustus op verschillende plaatsen langs de Valenciaanse kust voor, waaronder Xàbia, Dénia, Gandía en Cullera. AEMET heeft bevestigd dat het om een meteotsunami ging: geen tsunami veroorzaakt door een aardbeving, maar een snelle verandering van het zeeniveau door atmosferische verstoringen. (Europa Press)
Het begon met een zee die ineens wegtrok
Bij het Arenal van Jávea was het verschijnsel bijzonder goed zichtbaar. Het water trok zich plotseling terug en liet stukken kustbodem zien die normaal onder water liggen.
Maar het opvallendste gebeurde bij het Canal de la Fontana. Toen het zeeniveau buiten het kanaal daalde, stroomde het water uit het kanaal met grote kracht richting zee. Op beelden van de gebeurtenis is daardoor een sterke stroming te zien die meer weg had van een rivier dan van een rustig kanaal.
Dat was voor mensen die daar waren behoorlijk spectaculair.
Ook in Dénia werden mensen verrast
In Dénia werd het verschijnsel eveneens waargenomen. Volgens berichtgeving van Radio Dénia daalde het zeeniveau in ongeveer vijf minuten met bijna een halve meter. De snelle verandering veroorzaakte sterke stromingen die zowel zwemmers als schippers verrasten.
Bij de ingang van de haven leverden de veranderende waterstanden problemen op voor enkele zeilboten. Ook bij Marineta Cassiana waren de bewegingen van het water goed zichtbaar.
Dat is een belangrijk detail: het ging dus niet alleen om een optisch vreemd verschijnsel waarbij de zee een stukje terugloopt. De verandering veroorzaakte daadwerkelijk sterke stromingen.
Van Jávea tot Cullera
Het verschijnsel was bovendien veel groter dan alleen Jávea.
In Cullera zagen tientallen bewoners en vakantiegangers hoe de zee zich rond negen uur 's morgens plotseling terugtrok. Ook in de monding van de rivier de Júcar daalde het waterniveau opvallend snel: volgens lokale berichtgeving tussen 40 en 50 centimeter.
In de haven van Gandía registreerden meetapparatuur van Puertos del Estado zelfs een daling van ongeveer 70 centimeter in vijf minuten.
In Santa Pola was het effect eveneens opvallend. Daar trok het water zich terug om vervolgens weer richting kust te bewegen. Op Playa Lisa kwam het water uiteindelijk zelfs tot aan de Avenida Blasco Ibáñez, waarna de politie tijdelijk een deel van de weg afsloot.
Maar hoe kan de zee zich zo snel verplaatsen?
Het klinkt misschien alsof er iets onder de zeebodem gebeurt, maar dat is juist niet het geval.
Een meteotsunami ontstaat door atmosferische verstoringen. In dit geval speelden snelle veranderingen in de luchtdruk een belangrijke rol. AEMET beschrijft het verschijnsel als een soort onzichtbare atmosferische golf die het zeewater in beweging brengt.
Volgens meteoroloog Antonio Sánchez van À Punt ontstond maandag een combinatie van warme lucht uit Noord-Afrika, sterke wind en koudere lucht op grotere hoogte. Daardoor veranderde de atmosferische druk snel en reageerde het zeeniveau daarop.
Het principe lijkt enigszins op een omgekeerde barometer: een plotselinge verandering in luchtdruk kan het waterniveau eerst laten dalen en daarna weer snel laten stijgen.
Is het gevaarlijk?
Een meteotsunami is niet hetzelfde als een tsunami na een aardbeving en betekent dus niet dat er ergens onder zee een aardbeving heeft plaatsgevonden.
Maar daarmee is het verschijnsel niet automatisch ongevaarlijk.
Juist de sterke en plotselinge stromingen kunnen zwemmers en kleine boten verrassen. Wie ziet dat de zee zich ongewoon snel en ver terugtrekt, moet daarom niet het water inlopen om te kijken wat er gebeurt.
In Jávea was dat vooral relevant rond het Arenal en het Canal de la Fontana.
Het is zeldzaam, maar niet nieuw
AEMET benadrukt dat dit geen nieuw verschijnsel is. Het agentschap wijst onder meer op een vergelijkbare gebeurtenis in juli 2017, toen plotselinge veranderingen in het zeeniveau werden gemeld in Torrevieja, de Marina de Elche, Santa Pola en El Campello. (Europa Press)
Ook de naam rissaga wordt gebruikt. Die term is vooral bekend van de Balearen, waar dergelijke snelle zeespiegelbewegingen vaker voorkomen.
En wat zeggen mensen die het zagen?
De beelden en lokale verslagen maken duidelijk dat vooral het plotselinge karakter mensen verbaasde. Bij het Arenal zagen mensen eerst de zee verdwijnen en daarna het water weer terugkomen. In Dénia werden zwemmers en schippers verrast door de sterke stroming.
Er is inmiddels ook een opvallend persoonlijk verslag uit Jávea opgedoken van iemand die tijdens het evenement merkte dat zijn haar plotseling overeind stond. Dat kan volgens de berichtgeving wijzen op een sterk elektrisch veld in de atmosfeer tijdens onweersactiviteit, maar het is geen bewijs dat er op dat moment een blikseminslag zou hebben plaatsgevonden.
Dat laatste zou ik overigens nadrukkelijk als een persoonlijk waarnemingsverslag beschouwen, niet als wetenschappelijk bewijs.
Wat betekent dit voor Jávea?
Misschien is dat uiteindelijk het interessantste aan dit incident.
De Middellandse Zee rond de Marina Alta kan er op een rustige zomerochtend volkomen onschuldig uitzien, terwijl atmosferische omstandigheden in korte tijd een sterke verandering van het waterniveau kunnen veroorzaken.
Voor bewoners en vakantiegangers is de belangrijkste les daarom eenvoudig:
Trekt de zee zich plotseling en opvallend snel terug, blijf dan niet staan kijken aan de waterlijn en ga zeker niet het vrijgekomen stuk strand op. Neem afstand van de kust en wacht af wat er gebeurt.
Want maandag liet Jávea iets zien wat we normaal alleen uit spectaculaire video’s kennen:
de zee kan zich zonder aardbeving, zonder tsunami en vrijwel zonder waarschuwing ineens gedragen alsof iemand de kraan heeft dichtgedraaid.
